νεοκλασσικό μπαλέτο [ουσ. ουδ., επίθετο]

Το νεοκλασσικό μπαλέτο αποτέλεσε τη γέφυρα μεταξύ της παράδοσης του κλασσικού μπαλέτου του Marius Petipa [Μαριούς Πετιπά] και των πειραματισμών της χορογραφικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα. Η εμβληματική πράξη ίδρυσης ταυτίστηκε με το μπαλέτο Apollon musagète [Απόλλων Μουσηγέτης] (1928) σε χορογραφία Γκεόργκι Μπαλανσίν [George Balanchine, μουσική του Ίγκορ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky] και παραγωγή των Ρωσικών Μπαλέτων [Ballets Russes] του Σεργκέι Ντιάγκιλεφ [Sergei Diaghilev]. Παρακολουθώντας δοκιμή του έργου, ο Ντιάγκιλεφ χαρακτήρισε τη χορογραφία ως «καθαρό κλασσικισμό, σαν αυτόν που δεν είχαμε δει από την εποχή του Petipa», φράση που αργότερα θεωρήθηκε ως πρώτη διατύπωση της νεοκλασσικής στροφής στο μπαλέτο.

Το έργο Απόλλων Μουσηγέτης έκανε πρεμιέρα στις 12 Ιουνίου 1928 στο Théâtre Sarah Bernhardt των Παρισίων, σε χορογραφία του εικοσιτετράχρονου τότε Μπαλανσίν με τον Serge Lifar [Σερζ Λιφάρ] στον κεντρικό ρόλο, και εδραίωσε τη νεοκλασσική γλώσσα διεθνώς. Σκηνογραφία και κοστούμια ανήκαν στον André Bauchant [Αντρέ Μπωσάν], ενώ νέα κοστούμια σχεδίασε το 1929 η Gabrielle «Coco» Chanel [Γκαμπριέλ «Κοκό» Σανέλ]. Ύστερα από τον θάνατο του Ντιάγκιλεφ και τη διάλυση των Ρωσικών Μπαλέτων το 1929, ο Μπαλανσίν αναζήτησε νέο πεδίο δράσης, το οποίο βρήκε τελικά στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1933 ο Lincoln Kirstein [Λίνκολν Κίρστάιν] τον προσκάλεσε στη Νέα Υόρκη, όπου από κοινού ίδρυσαν τη School of American Ballet (1934) και αργότερα το New York City Ballet (1948), φορείς που κατέστησαν το νεοκλασσικό μπαλέτο κυρίαρχη γλώσσα του αμερικανικού χορού.

Μορφολογικά, το νεοκλασσικό μπαλέτο διατήρησε και εξέλιξε την ακρίβεια, την τεχνική βάση και την κινησιολογία του κλασσικού μπαλέτου, αλλά απομακρύνθηκε από την περίπλοκη αφηγηματικότητα και την επιδεικτική σκηνογραφία του 19ου αιώνα. Η εστίαση μετατοπίστηκε στην καθαρότητα των κινήσεων, στην ταχύτητα, στη γεωμετρική γραμμικότητα των σχημάτων, καθώς και σε στοιχεία (λυγισμένοι καρποί, παράλληλα πόδια, υπερβατικές εκτάσεις) που ο Μπαλανσίν δανείστηκε από την αφροαμερικάνικη παράδοση και το μουσικό θέατρο.Τα νεοκλασσικά μπαλέτα χρησιμοποίησαν δύο ειδών μουσική. Αφενός αξιοποίησαν συνθέσεις που δεν είχαν γραφεί για τον χορό: χαρακτηριστική περίπτωση η Σερενάτα για έγχορδα, op. 48 του Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι [Pyotr Tchaikovsky], στην οποία βασίστηκε το Serenade [Σερενάτα] (1934), το πρώτο έργο που καθιέρωσε τον Μπαλανσίν στις ΗΠΑ. Αφετέρου βασίστηκαν σε παρτιτούρες γραμμένες ειδικά για το είδος, όπως το Agon [Αγών] (1957) του Στραβίνσκι. Σε κάθε περίπτωση η μουσική συνιστούσε το δομικό κέντρο της χορογραφίας, αναδεικνύοντας συγκοπές, μετρικές εναλλαγές και τολμηρή αρμονική γλώσσα.

Στο νεοκλασσικό ιδίωμα συνεισέφεραν επίσης χορογράφοι όπως οι Frederick Ashton [Φρέντερικ Άστον] στο Λονδίνο (Royal Ballet) και Serge Lifar στο Παρίσι (Opéra de Paris), διαμορφώνοντας εθνικές παραλλαγές της χορογραφικής γλώσσας. Από τα μέσα του 20ού αιώνα, χορογράφοι του σύγχρονου μπαλέτου αντλούσαν συστηματικά από τη μουσικότητα, την αφαιρετικότητα και την αθλητικότητα των έργων του Μπαλανσίν, αξιοποιώντας τους αντισυμβατικούς ρυθμούς, τη μινιμαλιστική αισθητική και την πρωτοποριακή κινησιολογία ως αφετηρία νέων εκφραστικών αναζητήσεων.

Το νεοκλασσικό μπαλέτο αποτέλεσε το κατ' εξοχήν είδος μπαλέτου που καθιερώθηκε ως σήμα κατατεθέν του ρεπερτορίου του New York City Ballet. Ως εκ τούτου χαρακτήρισε την αισθητική του Αμερικανικού Μπαλέτου, ως διακριτή από όλα τα είδη και στυλ μπαλέτου, και ιδίως του Σοβιετικού και του Ρώσικου. Στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου, τα νεοκλασσικά μπαλέτα αποτέλεσαν τη βασική ταυτότητα του NYCB κατά τις διεθνής περιοδείες του συγκροτήματος.